اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )

16

خُفى علائى ( خف علائى يا الخفية العلائية ) ( فارسى )

توضيحات : ( 1 ) ) - " كا " : " در تدبير فصل‌هاى سال و طريق اصلاح هواي وبائي " 0 ( 2 ) - رياضت علاوه بر معاني متعددي بمانند رنج و تعب و زحمت در طب قديم به معناي ورزش نيز آمده است . ( 3 ) - در ساير نسخه ها : " رشته " 0 ( 4 ) - در حاشيه نسخه چاپي " كا " آمده : تيماج را فارسي رشته نامند و آن نام غذا است كه مسمن ( فربه كننده ) و مقوي بدن و با آرد برنج يا نشاسته سازند . تتماج : نوعي از آش " آرد " يا " سماق " ( ديوان اطعمه ابو اسحاق حلاج ) ، لاخشه : تتماج ، لاكچه ، توتماج ( صفحه 345 ، مقدمه الادب زمخشري ، شماره 848 ، انتشارات دانشگاه ) ، لاخشته ، لاخشه ، لاكچه ، آش آرد است كه آن را تتماج گويند . ( حاشيه منبع قبلي ) 0 ( 1 / 29 ) ( 5 ) - استفراغ چنان كه آمد در طب قديم به تخليه مواد اضافي و مضره بدن آدمي اطلاق مىشده است ، حال اين تخليه به وسيله داروي قىآور ( مقي ) كه منتهي به قي گردد صورت مىگيرد يا ( خون گرفتن ) و يا حجامت و يا كار كردن شكم و يا ادرار و يا بزاق يا عرق و امثال آنها به عمل مىآيد . بر اين ، كلمه " قي " در ميان عوام كه استفراغ گويند يك نوع استفراغ طبي مىباشد . ( 6 ) - " مر " : " غذا بايد كه نيك پخته باشد " 0 ( 7 ) - در مج 1 ) ، پس از كلمه " خورد " ، " و مثل تمر هندى و آلوى بخارا " آمده است . ( 8 ) - سفوف " Powder گرد " يا " كوبيده " [ داروى كوفته بيخته معجون ناكرده ( منتهي الارب ) ، آرد بيخته مطلقا و خصوصا از ادويه ( آنندراج ) 000 ] ( تمام از لغت‌نامه دهخدا ) 0 ( 9 ) - درم : نقود و نوع پول و نوعي از نقره مسكوك ، و وزني كه معادل شش دانگ است و هر دانگى معادل دو قيراط . درهم 000 شش دانگ و هر دانگ دو قيراط و هر قيراط دو طسوج و هر طسوج دو جو ميانه ، جمع : دراهم 000 ) ناظم الاطباء ( ، درم و درهم ، ماخوذ از كلمه دراخم يوناني . درم ، سكه قديمى معادل يك قران ، سكه نقره پول نقد و وزني معادل 12 قيراط . درهم شرعي يا درهم بغلي مسكوك نقره با وزني قريب چهار نخود 000 ( عميد ) ، درم 6 دانگ يك دوازدهم مثقال ( تاريخ طب در ايران ، ج 2 ، صفحه 980 ) . درهم - درم : " الدرهم ست دوانيق و الدانق سته حبات و الحبه شعير نان " جمع : دراهم ( ترجمه مقدمه الادب زمخشري ، دانشگاه تهران ، شماره 848 صفحه 381 ) ، يعني درهم ، شش دانق و دانق ، شش حبه و حبه ، دو شعيره و جمع آن " دراهم " است . ( 10 ) - نسخه " مر " ، جمله " ده درم سنگ گشنيز خشك " را اضافه دارد . ( 11 ) - " گوشت كفاينده پاره كرده يا گوشت به درازا بريده خشك كرده ) منتهي الارب و آنندراج ( ، گوشت نمك سود خشك كرده " ( بحر الجواهر ) ( تمام از لغت‌نامه دهخدا ) 0 ( 1 / 30 ) ( 12 ) - اين كلمه معرب و جمع " سفيدبا " به معني " شوربا " يا آش سفيد است . در " كا " : " اسفيدباجات " 0 و در حاشيه آن آمده است : " هي مرفه اللحم " قال الاقسرائي : " اصله اللحم و البصل و الحمص " يعني : طبق گفته اقسرائي [ جمال الدين محمد بن محمد از پزشكان سده هشتم هجري قمري منسوب به آقسرا از توابع ولايت قونيه تركيه ]